پرویز شهبازی کم و گزیده و باوسواس حرف می زند. پرسشگر خامی که من باشم بیشتر از پاسخگوی رند و دانایی که او باشد حرف زده ام. به همین دلیل با یک گفتگو با فرمت پرسش و پاسخ متعارف روبرو نیستید. بیشتر یک جور بازخوانی و مرور سریع و فشرده فیلم در یک نگاه دوباره بعد از این چند سال است.در هر حال افتخار و فرصت مغتنم و موجزی بود.

***

نفس عمیق، شگرد روایتی یا به بیان عام تر فرم نو و چشمگیری داشت که چه در زمان خودش و چه حالا از امتیاز های فیلم بود/است. این فرم در مرحله نگارش فیلمنامه شکل گرفت یا در جریان فیلمبرداری یا روی تدوین؟ یا همه اینها؟

این فرم در آخرین باز نویسی های فیلمنامه بود که در آمد. یعنی شکل گرفت . ولی  اگر به ترانزیشن  پاره ای  صحنه ها دقت کنید متوجه می شوید که کمپوزیسیون  برای  پلان ِ فینال آن  صحنه ها با  ملاحظه ی صحنه ی بعد بسته شده است و پلان طوری طراحی شده است تا به لحاظ شکلی و مفهومی به هنگام ادیتینگ اغتشاش رخ ندهد. فیلمنامه، فیلمبرداری ،تدوین ،صداگذاری و لابراتوار همه در شکل گیری این فرم  دخالت دارند. در لابراتوار یکی از پلان ها به در خواست خودم  سرو ته گذاشته شده است.

 یکی از امتیازهای نفس عمیق، دوری از توضیح دادن ها و نشان دادن هاست. همان چیزی که در هنر آوانگارد به مفهوم خلاء و امر غایب تعبیر می شود.برای مثال اگر گفتگوی تاریخی و مهم کیارستمی و ژان لوک نانسی را خوانده باشید چندین بار بر اهمیت نشان ندادن و شریک کردن مخاطب در شکل گیری نهایی اثر تاکید می شود. این نشان ندادنها و خساست در خرج اطلاعات برای تماشاگر عمدی بود یا در تدوین شکل گرفت؟ 

پرهیز از  دراز نفسی را من از نویسندگان معاصر امریکایی یاد گرفته ام؛ از همینگ وی و اعقابش.

آن ها می گویند less is more

پیش از نمایش فیلم تان در جشنواره و اگر اشتباه نکنم احتمالا در جریان تولید آن خبرهایی منتشر شده بود که پرویز شهبازی در حال ساختن فیلمی درباره جوانها و ایدز است یا چنین فیلمی ساخته است. جایی از فیلم هم این کلمه را خیلی گذرا  و بی تاکید( و البته با تلفظی اشتباه که حتما عمدی بوده و خیلی شیرین درآمده ) می شنویم.دوست دارید در این باره چیزی بگویید؟ نظر شخصی ام این است که حذف چنین علتی (چه خودخواسته یا برای رعایت ممیزی) هم یکی از حذفهای درخشان فیلم است. شکل کنونی فیلم به دلیل نامشخص بودن انگیزه های شکل گیری همراهی و کنتراست میان مرگ / زندگی یا نهیلیزم /آنارشیزم  به ترتیب در دو شخصیت کامران/ منصور هر بیننده را بر اساس برداشت خودش با فیلم همراه می کند و نه بر اساس یک پیش زمینه تحمیل شده.

من نشنیدم آن خبر ها را. خبر ها را جدی نگیرید. تا به حال یک خبر درست و حسابی از خودم نشنیده ام.

کامران ناراحتی های فکری دارد. اما  مگر سانسور با ایدز هم کار دارد؟

چرا با اینکه نفس عمیق ،سرشار از مرگ است و با همه تلخی اش، وقتی می خواهیم به ذهن بیاوریمش نه به یاد آن همه حجم تلخ مرگ که به یاد شیطنت ها و جوانسری های فیلم می افتیم؟ انگار زندگی بیش از مرگ در فیلم جریان دارد؟شاید هم آن پایان بندی چنین اثری دارد.

شاید چون فیلم به لحاظ concept بالانس است. کاراکتر کامران در فیلم اثر گذار است.   او death mask است. مرگ برای انسان ناروا  است. آیتماتوف می گفت غم بزرگ انسان این است که می داند روزی می میرد. حضور دو کاراکتر در مقابلِ  کامران – با تایمینگ  حساب شده -  فیلم را به لحاظ مفهومی متعادل کرده است.

و پایان فیلم ؟از آغاز چنین پایانی در نظرتان بود؟حضورتان جلوی دوربین و آن جمله درخشان: شما برین اینجا وانیسین برید... هنوز که هنوز است جادویی است. من که خودم داستان نویس هستم و به ابهام و عدم قطعیت در روایت خیلی اهمیت می دهم نظر شخصی ام این است که در این جور وقتها خود خالق اثر هم دقیقا نمی داند پایان داستانش چیست؟ این پایان باز با پایان های باز مرسوم که از شگردهای روایت مدرن( و نه پست مدرن) است فرق می کند. حضور مولف متن و گفتگو با کاراکترهایش و اعمال اثر در روایت،  ساختارشکنانه و پست مدرنیستی است. هرچند احتمال می دهم بار منفی ای که از پست مدرن در ایران ساخته اند شاید شما را با  این نگاه  مخالف کند. ولی ساختار زدایی اثر و تحلیل آن از اراده خالق اثر فراتر است و فکر میکنم پایان فیلم برای شما هم مثل تماشاگرانتان همچنان رازآمیز و بی پاسخ مانده باشد.

این پایان بندی به من کمک می کند تا از دو منظر  بیننده را با فیلم وارد جدال کنم. اول با ابعاد fatalistic که مطلقا  وجه داستان پردازانه دارد. بعد اتصالی و بلا واسطه با داستان ( مردن در آبِ پشت سد ) . و بعد در لایه ی عمیق تر و مهم تر ابعاد optimistic که  از بیرون به پیکره ی  فیلم وارد شده است. و فکر کردم هرکس دیگری  این جمله به بیان شما جادویی  را به کاراکتر هایم بگوید و اساسا وارد گفت و گو با آن ها شود،اگر از خود متن بیاید باعث  خلاف غرض در  منظر  اولیه فیلم و اگر از خارجِ متن بیاید

و نو ظهور باشد – حتا به شکل نریشن - موجد  مدلول های سمبلیک و نا خواسته می شود.

نمونه این پایان بندی های فرامدرن  را در سینمای ایران کم داریم . خیلی کم.( شاید دو یا سه مورد) شاخصترینشان را در طعم گیلاس کیارستمی به یاد می آورم. بدیعی در قبر خوابیده منتظریم ببینیم چه می شود. کیارستمی هم پاسخی ندارد. او هم مثل ما در روایت خودش سرگردان شده. چون او هم مثل ما تجربه ای از مرگ ندارد.یکدفعه تصویری ویدیویی روی پرده می آید و انچه که می دانید... آیا حتی ناخودآگاهانه از آن پایان بندی بی نظیر تاثیر نگرفتید؟ اگر بگویید نه من تعجب نمی کنم چون این همسانی های ناخودآگاهانه در دنیای آفرینشگر هنر امری کاملا عادی است. و برایتان جالب نیست که هم کیارستمی و هم شما آنجا که اندوه و تلخی مرگ قهرمانان روایت تان- که هم شما و هم من تماشاگر خیلی دوستشان داریم-  همچون آواری بر سرمان فرود می آید به جای سرسپردن به یک پایان بندی تراژدیک با استفاده از نفوذتان در متن، رویا و هاله ای از هستی و امید را به قهرمانانتان هدیه می دهید. دلتان نمی آید از دست بروند درحالی که می دانیم از دست رفته اند.

دانستن اینکه بدیعی در طعم گیلاس می میرد یا نه کمترین ارزشی ندارد. واقعا بحث دل آمدن و یا دل نیامدن نیست. مسأله این است که گفتنش cheap است. تو فرصت داری بعد از این آسمان ریسمان بافتن ها درک جدید عرضه کنی. نوع فیلم سازی از جنس طعم گیلاس گفتن قصه ی حسین کرد شبستری نیست. عروسی کرد یا نکرد. مرد یا نمرد.  مراد ارایه ی ادراکات جدید و احساسات  جدید از زندگی  است. خانمی بعد از پنج سال از من می پرسید بالاخره منصور و آیدا مردند یا نه؟

حالا پس از چند سال که به گذشته نگاه می کنیدنفس عمیق را چگونه می بینید؟ برای خودتان فیلم مهمی است؟

نفس عمیق برای من به عنوان فیلمساز احترام آورد. 

فکر میکنید چرا فیلم با یک اقبال عمومی روبرو شد. هم از جانب نخبه ترین منتقدان و هم از طرف جوانترها ؟

منتقدان و آدم های  تیز فهم  تحویل اش گرفتند. اقبال عمومی نداشت. حمام تماشاگر نگرفتیم. 

 اگر امکان و همه شرایطش فراهم باشد که این فیلم را روزی دوباره بسازید آیا تغییری در آن می دهید؟

پلانی را که آیدا بر می گردد تا از منصور جلو خوابگاه نوار بگیرد تکرار می کردم چون دو ثانیه معطلی در بازی آیدا هست و علتش این است که منصور دیالوگش را دیر می گوید.

- داری کمی بهم پول بدی؟

آن بچه ها امروز کجا هستند؟ منصور را که کمابیش می دانیم. از سعید امینی و مریم پالیزبان خبری دارید؟ هرگز نخواستند بازیگر حرفه ای شوند؟ پیشنهادی برای بازیگری داشتند؟

مریم از چند کارگردان مهم پیشنهاد داشت که قبول نکرد. او اینک در برلین ادامه تحصیل می دهد. از سعید واقعا بی خبرم. منصور هم که صدا بردار شده است.

 با دیدن نسخه جشنواره ای به آهستگی که شما فیلمنامه اش را نوشته بودید این گمان برای من تقویت شد که شما به کارگیری شگردهای تازه روایتی را به روایت خطی و سرراست یک داستان ترجیح می دهید که البته خود من این رویکرد را خیلی دوست دارم. در نسخه اولیه به آهستگی روایت از دانای کل مطلق به یک دانای کل محدود تغییر کرده بود و این با گوهره فیلم هماهنگی داشت. نواری که از دل خاک پیدا می شود. تناقض هایی که درباره شخصیت آن استاد دانشگاه در حرفهای آن چند جوان و در روایت زن می بینیم. چه قدر از اینها مال شما بود و نظرتان درباره آن نسخه و نسخه روایت خطی فیلم که پس از جشنواره تهیه شد چیست؟دوست داشتید آن فیلم را شما بسازید؟ جدا از تعارف و رودربایستی  به نظرم کارگردان آن فیلمنامه درخشان را هدر داده بود. نظر شما چیست؟آن عشق افلاطونی که مورد نظر شما بود اصلا در فیلم نبود. فیلمنامه چیستی جویانه و  راز آمیز فلسفی شما  به فیلمی اجتماعی نبدیل شده بود.

فیلم که در جشنواره نمایش داده شد گروهی  روایت پیچیده ی فیلم را نپسندیدند. مازیار با من در میان گذاشت و فیلم را خطی کرد.

مازیار میری فیلم را خوب ساخته بود . هنوز آن مزه ی فلسفی در فیلم هست. می شود در باره ی   مفهوم  فارقلیط هم در این فیلم حرف زد.

ترجیح می دهید فیلمتان را در پاییز یا زمستان بسازید؟ عکسهای منتشر شده از عیار 14 که لبریز از برف بود.

تا به حال که همه در چنین شرایطی ساخته شده اند.

 اما باید صبر کرد. من خیلی کم فیلم ساخته ام.

کمی از عیار 14 برایمان می گویید؟ گفتید که شاید دوستداران نفس عمیق را راضی نکند. آنجا هم با شکل تازه ای از روایت روبروییم یا روایت خطی است؟

گاهی روایت به نفع درام تغییر می کند.  نفس عمیقی ها  پرویز شهبازی  را  دوباره خواهند دید.

اما به هر حال بعد از نمایش عیار14  من به خوبی فیلم  آخرم هستم.

و حضور کیارستمی و پلان پایانی آخرین فیلمتان. دوست دارید در این باره چیزی بگویید. از تجربه در کنار کیارستمی بودن.

یک brand- new از استاد که مانند نگینی با ارزش در پایان فیلم می درخشد. پزتیو را که از لابراتوار گرفتیم و دیدیم،  خدمتشان زنگ زدم. پرسیدند خوب شده؟

 مصرعی  از عنصری آمدم:

                                   چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار

با فروتنی گفتند: شرایط خوب بود.

ماهنامه سینما و ادبیات-آدم برفی ها